İREM KESİM

Gilead’ın Gölgesinde Hukuk

18 Mart 2026 Çarşamba

Geçtiğimiz günlerde The Handmaid’s Tale’i izlerken, bir hukukçu refleksiyle defalarca durup
geri sardım. Çünkü dizideki karanlık düzenin en ürpertici yanı, şiddetin çıplaklığı değil;
şiddetin hukuk diliyle paketlenebilmesiydi. Gilead’ın “damızlık” rejimi, bir gecede gökten
inmiyor. Önce kadınlar işlerinden çıkarılıyor, sonra banka hesaplarına erişimleri kesiliyor;
paraları, hayatları ve kararları bir “erkek velayet zinciri”ne bağlanıyor.
Bu sahneleri izlerken aklımda tek bir cümle çınladı: Ekonomik bağımsızlığın yitirildiği
yerde, bedensel özerklik savunması da çoğu zaman “kâğıt üzerinde” kalır.
Bir toplumun kadınlara “çalışma özgürlüğünü” ve “finansal erişimini” kaybettirmesi, sadece
sosyal bir gerileme değildir; aynı zamanda üreme hakkı gibi en mahrem alanların da
siyasallaştırılmasının önünü açabilir. Bu tesadüf değil. CEDAW, kadınların istihdamda (m.11),
sağlık hizmetlerine erişimde (m.12) ve finansal kredi/araçlardan yararlanmada (m.13)
eşitliğini art arda düzenlemekte; kanaatimce ekonomik ve bedensel alanı aynı ayrımcılık
zemini üzerinde düşünmemizi istemektedir 1 . Ayrıca BM Kadın Birimi’ninekonomik
güçlenmeyi hakların gerçekleşmesi için temel sayması da aynı noktaya işaret etmektedir 2 .
Dizide beni en çok sarsan metafor, “rahmin kamulaştırılması” fikriydi. Biz kamulaştırmayı
hukuk fakültelerinde taşınmaz üzerinden öğreniriz: kamu yararı gerekçesiyle, bedeli ödenerek
ve usule bağlanarak yapılan ağır bir müdahaledir.
Peki, taşınmaz için bile bedel ve usul güvencesi arayan bir düşünce dünyası, “toplumun
bekası” dediğinde kadının bedenine el koymayı nasıl meşrulaştırabilir? İşte burada hukuk
devleti için çalan alarm zillerinin kuklakları tırmalamasıyla karşılaşırız. Çünkü Anayasa, tıbbi
zorunluluk ve kanunda yazılı hâller dışında vücut bütünlüğüne dokunulamayacağını söyler;
rıza olmaksızın tıbbi/bilimsel deney bile yapılamaz 3 !
Beden, kamusal hedeflerin enstrümanı değil; kişinin maddi-manevi varlığının çekirdeğidir.

Üstelik bu yalnızca ulusal hukuk meselesi de değildir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, özel
hayata saygıyı korurken, müdahalenin ancak kanunla ve demokratik toplumda gerekli olması
hâlinde mümkün olabileceğini söylemektedir 4 .
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, özel hayatın fiziksel ve psikolojik bütünlüğü de içerdiğini
vurgulamaktadır 5 .
Oviedo Sözleşmesi ise çıtayı daha da net koyar: İnsan bedeni ve parçaları, “mali kazanç”
konusu yapılamaz 6 .
Bu ilke, “bedenin araçsallaştırılması” dediğimiz tehlikenin tam karşısında durur.
Bugün dünyada bu distopyanın “tam kopyasını” aramak yanıltıcı olur; ama aynı zihniyetin
izlerini, farklı hukuk düzenlerinde farklı yoğunluklarda görmek mümkündür. ABD’de Dobbs
kararı, federal düzeyde kürtaja ilişkin anayasal korumanın geri çekildiğini ve düzenlemenin
eyaletlere döndüğünü açıkça kayda geçirdi 7 .
Sonrasında oluşan parçalı tabloyu Guttmacher Institute gibi kurumlar eyalet bazında izliyor;
bazı yerlerde çok ağır yasakların yürürlüğe girdiği görülüyor 8 .
Fransa ise ters yönde, 2024’te anayasa metnine doğrudan “isteğe bağlı gebelik
sonlandırmasına başvurma özgürlüğünü” taşıyarak, korumayı anayasal katmana çıkardı 9 .
Polonya, Anayasa Mahkemesi'nin yeni kürtaj kararıyla kürtaj tartışmasını “anayasal değerler”
dilinin göbeğine çekerek, Avrupa içinde sert bir kırılma yarattı 10 .
Türkiye’de ise hukukun metni ile hizmetin fiiliyatı arasındaki mesafe tartışmanın merkezinde.
2827 sayılı Kanun on haftaya kadar isteğe bağlı tahliyeyi kabul ederken, evlilik hâlinde eş
rızası şartını da barındırıyor.
Öte yandan, kamu hastanelerinde hizmet sunumunun sınırlı kaldığını gösteren çalışmalar,
“hak var ama erişim yok” gerilimini görünür kılıyor.

Hukuk devletinin kalitesi, bazen metindeki cümlelerden çok, o cümlenin vatandaşın hayatına
temas edip etmediğiyle ölçülür.
Zorla kısırlaştırma ise rızanın çöktüğü yerde hukuk düzeninin nasıl bir insan onuru krizine
sürüklendiğini gösterir: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi V.C./Slovakya kararında,
bilgilendirilmiş rıza olmaksızın sterilizasyonu ağır ihlal olarak değerlendirmiştir 11 .
Dünya Sağlık Örgütü ve BM kuruluşlarının ortak dili de aynıdır: İnsan onuru, fiziksel ve
zihinsel bütünlük ve serbest–aydınlatılmış karar, pazarlık konusu yapılamaz 12 .
Bütün bunların içinde ben, bir kadın hukukçu olarak en çok şunu hissediyorum: Bedenim
üzerindeki tasarruf yetkisi zayıflatılırsa, savunduğum diğer özgürlüklerin zemini de hızla
kayar. Çünkü beden, hayat planının “en iç sınırı”dır. Devlet, nüfus politikasını elbette
konuşur; ancak kişi, devletin demografik hedefleri için kullanılan bir enstrüman değildir.
Hukuk, bedenin gardiyanı değil; özgürlüğün kalkanı olmalıdır.
Hukukçu refleksiyle kaleme aldığım bu satırların şekillenmesinde, derin bilgi birikimi ve
rehberliği ile bana ilham veren Sayın Prof. Dr. Çağlar Özel’e katkıları için şükranlarımı
sunarım.
Sözümü, Mustafa Kemal Atatürk’ün bugün hâlâ yerli yerinde duran kısa bir cümlesiyle
bitirmek isterim: “Şuna kani olmak lazımdır ki, dünya yüzünde gördüğümüz her şey kadının
eseridir”.
KAYNAKÇA
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi. (1950). Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Ek
Protokoller. www.echr.coe.int
Avrupa Konseyi. (1997). Biyoloji ve tıbbın uygulanması bakımından insan hakları ve insan
onurunun korunması sözleşmesi (Oviedo sözleşmesi). www.resmigazete.gov.tr
BM Kadın Birimi. (2021). BM Kadın Birimi stratejik planı 2022–2025. UN Women Strategic
Plan 2022–2025 | Digital library
Dobbs v. Jackson Women's Health Organization, 597 U.S. 215 (2022).
www.supremecourt.gov

11 V.C. v. Slovakya, Başvuru No: 18968/07, (AİHM, 8/11/ 2011). hudoc.echr.coe.int
12 World Health Organization. (2014). Eliminating forced, coercive and otherwise involuntary sterilization: An
interagency statement. www.who.int

Guttmacher Institute. (2024). Interactive map: US abortion policies and access after Roe.
states.guttmacher.org (Erişim tarihi: 22 Mayıs 2024).
Loi constitutionnelle n° 2024-200 du 8 mars 2024 relative à la liberté d'en recourir à
l'interruption volontaire de grossesse. (2024). Journal Officiel de la République Française.
https://www.legifrance.gouv.fr
Loi constitutionnelle n° 2024-200 du 8 mars 2024 relative à la liberté d'en recourir à
l'interruption volontaire de grossesse. (2024). Journal Officiel de la République Française.
www.legifrance.gouv.fr
Pretty v. Birleşik Krallık, Başvuru No: 2346/02, (AİHM, 29 Nisan 2002)
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası. (1982). T.C. Resmî Gazete (17844, 20 Ekim 1982).
https://www.mevzuat.gov.tr
V.C. v. Slovakya, Başvuru No: 18968/07, (AİHM, 8 Kasım 2011). hudoc.echr.coe.int
World Health Organization. (2014). Eliminating forced, coercive and otherwise involuntary
sterilization: An interagency statement. www.who.int